Gatunki dziennikarskie – definicja i ogólna charakterystyka

Definicja gatunków dziennikarskich mówi, że są to zindywidualizowane podstawowe struktury pełniące im tylko właściwe zadania w procesach komunikowania masowego. Struktury te składają się z elementów tworzywa, formy i treści. Występują w sposób powtarzalny w publikacjach prasowych, radiowych i telewizyjnych, a także w przekazach internetowych. Niektórzy twierdzą, że gatunki dziennikarskie to systemy kodów polegające na tym, że autor wypowiedzi koduje ją by była odczytywana według jego intencji. Stają się formą umowy dwustronnej, której złamanie może zakłócić proces porozumienia się. Autor umawia się z odbiorcą, że to co będzie treścią wypowiedzi jest prawdziwe i ten, który odbiera przekaz, wie, że jest to prawdziwe.

Biorąc pod uwagę podział gatunków dziennikarskich ze względu na tworzywo, możemy wyróżnić następujące rodzaje:
językowe – są to teksty drukowane, teksty połączone z dźwiękiem, teksty wygłaszane przed mikrofonem, występujące w prasie i radiu,
językowo-obrazowe – są to teksty drukowane z ilustracjami, teksty i zdjęcia filmowe, występujące w prasie i telewizji,
obrazowe – rysunki satyryczne, zdjęcia polityczne, przekazy typu non-coment, filmy i ich połączenia, występujące w prasie i telewizji.

Na formę gatunku dziennikarskiego składa się kilka elementów. Pierwszy to styl językowy. I tak np. w wiadomości jest stateczny, w felietonie – lekki, żartobliwy, zaś w eseju – osobisty, dygresyjny, wielowątkowy. Drugi element stanowi kompozycja i układ. Jako przykłady mogą posłużyć: budowa konstrukcji wiadomości jako odwróconej piramidy, gdzie najwyżej są umieszczane najważniejsze informacje, zaś im niżej, tym informacje są mniej ważne, uzupełniające; budowa wywiadu, gdzie pytania i odpowiedzi są zawarte jako teza i dowodzenie; budowa układu eseju, który charakteryzuje się tym, że jest nielinearny, niepoukładany, bo pisany „od serca”. Kolejnymi elementami są ukształtowanie graficzne budowane przez nagłówki, wytłuszczenia, kursywę (np. dla komentarzy), interlinię oraz sposób ujęcia tematu – konkretnie i rzeczowo w artykule publicystycznym, żartobliwie i dygresyjnie w felietonie. Ostatnim elementem jest rola i udział podmiotu autorskiego – i tak na przykład w wiadomości jest on nieobecny, w wywiadzie są dwa, a w gawędzie występuje narrator.

Obok gatunków dziennikarskich istnieją inne formy wypowiedzi. Są to gatunki: literackie (poemat, powieść, nowela), z zakresu nauk (artykuł naukowy, rozprawa naukowa, wykład), sztuk pięknych (formy muzyczne, malarskie, rzeźbiarskie), filmowe (western, kryminał, komedia), z zakresu sztuki estradowej (piosenka, kabaret, cyrk), z zakresu reklamy (neony, opakowania, spoty). Gatunki dziennikarskie różnią się tym od innych, że teksty dziennikarskie odnoszą się do rzeczywistości sprawdzalnej, zaś np. literatura to raczej świat fikcji. Poza tym mają ścisły związek z mediami, gdzie pełnią funkcję powiadamiania i kształtują opinię publiczną.

Dobór i zakres stosowania gatunków dziennikarskich wynika z sytuacji w jakiej realizuje się komunikat, adresata (nie możemy stosować form wyrafinowanych jeśli kierujemy przekaz do zwykłego odbiorcy) oraz funkcji i celu publikacji (jeśli chcemy poruszyć środowisko opiniotwórcze to będziemy używali form publicystycznych, reportażu opiniowego, artykułu dyskusyjnego, budowanego na ostrej tezie, co ma na celu wywołanie publicznej dyskusji, felietonu – jeśli chcemy kogoś ośmieszyć).

Tak zwane „czyste”, klasyczne gatunki pojawiają się obecnie niezbyt często. Rozwój technologiczny mediów, szybkości i zasięg przekazu doprowadził do mieszania się cech i konwencji gatunkowych. Zjawisko to określane jest jako synkretyczność gatunkowa. Proces ten objął nie tylko gatunki stricte dziennikarskie, ale doprowadził do mieszania się cech wypowiedzi dziennikarskiej. To co jest niepożądane przy okazji zjawiska synkretyczności to mieszanie faktów-wiadomości z komentarzem. Należy z tym walczyć, bo to służy manipulacji. Aby właściwie nazwać i sklasyfikować gatunek, w pierwszej kolejności należy określić tzw. dominantę gatunkową, czyli zespół cech, które dominują lub przeważają w wypowiedzi. Niekiedy trzeba zrobić to dwukrotnie, czyli najpierw stwierdzić, czy jest to gatunek dziennikarski, a po odpowiedzi twierdzącej według tej samej metody dominanty zaliczyć go do odpowiedniej grupy.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.